با پیشرفت علمی و آشنا شدن روز افزون بشر با فیزیک و فضا، ایدههای بسیاری برای دانشمندان در رسیدن به آسمان شکل گرفت؛ به گفته یکی از محققان، فضا منطقهای تقریبا ناشناخته در علوم مدیریتی با قوانین و ساز و کارهای کمی در این رابطه است. در جایی که معاهده فضای ماورای جو دیگر در برابر چالشهای مدرن فضانوردی موضوعیت نداشته، احتمالا بهرهبرداری تجاری از منابع اقمار و سیارکها، مدیریت زبالههای فضایی و نظامیسازی فضا برای به انحراف کشیده شدن و استفاده ابزاری و سوگیرانه از آنها علیه بشریت قرار دارد.
آیا این چالشها و فرصتها، فضایی را برای همکاری بیشتر و نوآوری در عرصه فضانوردی فراهم میآورد یا منتج به منازعات متخاصمانه و توقف پیشرفت بشری میشود؟
رویای سفر به فضا در آثار هنری قدرتمند متعددی مثل «شب پرستاره» ونگوگ (Van Gogh) تا «از زمین تا ماه» ژول ورن (Jules Verne) و «تلماسه» فرانک هربرت (Franklin Herbert) نیز نمایان شد. رمان تلماسه تنها چهار سال پس از سفر یوری گاگارین (Yuri Gagarin) به فضا منتشر شد، زمانی که هنوز چندین سال با ماموریت آپولو ۱۱ (Apollo 11) و اولین قدم بشر بر سطح ماه فاصله داشت. در تخیل هربرت انسان نه تنها به راحتی به فضا سفر کرده و کهکشانها را در مینوردد، بلکه برای تامین سوخت فضاپیماها، نیازمند استخراج از معادن کمیاب در سیارهها دوردست است که همین امر منجر به بروز مناقشات سیاسی و جنگ میشود.
با اینکه این رمان احتمالا بیشتر با نگاه به غرب آسیا و جنگ بر سر نفت شکل گرفته، اما امروزه این تراوشات ذهنی در حال تبدیل شدن به دغدغهای است که احتمالا در دهههای آینده، به حقیقتی غیرقابل کتمان تبدیل خواهد شد.
مرکز مطالعات بلفر (Belfer Center for Science and International Affairs) دانشگاه هاروارد (Harvard University) آمریکا، در مقالهای که با عنوان «پروژه مطالعات دفاعی و فناوریهای در حال ظهور و راهبردی» منتشر کرده به مبحث ظهور فناوریهای نوین در عرصه فضانوردی و فواید آن برای علم و بشریت پرداخته است.
فناوریهای نوظهور و کلیدی
فناوریهای نوظهور فضایی، عوارض جغرافیای سیاسی یا ژئوپلیتیکی (Geopolitics) قابل توجهی دارند که با احتمال بروز مناقشات رابطه مستقیم دارد که سبب از بین رفتن انسجام و زیر سوال رفتن اهمیت همکاریهای بینالمللی برای اتخاذ رویکردی واحد در حکمرانی فضا و تنظیمگری این فناوریها میشود.
۱- سامانههای پیشران پیشرفته
این سامانهها مانند رانشگرهای یونی و هستهای و بادبانهای خورشیدی (Solar sail) در حال توسعه و افزایش سرعت سفرهای فضایی برای کاهش طول سفر و هزینه ماموریتهای فضایی و افزایش انجامپذیری سفرهای بینالمللی به مجموعههای نجومی است؛ البته این سامانه همزمان میتواند به عنوان راهی برای تسهیل واکنش نظامی سریع و اعزام نیروها به فضا باشد که منجر به افزایش رقابتهای تسلیحاتی میشود.
۲- هوش مصنوعی و رباتها
این دو فناوری برای راهبری و مدیریت در شرایط سخت فضا حیاتی هستند. رباتهای خودکار میتوانند وظایف پر ریسک و پیچیده مانند حفاری، تعمیرات، ارزیابیهای جغرافیایی، ساخت و ساز و اکتشاف محیطهای خطرناک را بدون دخالت مستقیم انسانی انجام دهند؛ از طرفی استفاده از سامانههای خودکار در پدافند و نظارت در فضا خطر افزایش رقابت و مناقشات را زیاد میکند.
۳- فناوریهای سفر و محیط زندگی فضایی انسان
این فناوریها برای حمایت از سفرهای بلند مدت انسان در فضا توسعه مییابند و شامل سامانههای پشتیبانی حیاتی و تامین محیط زندگی هستند که برای آینده ماموریتهای ماه و مریخ (Mars) ضروری هستند. پایگاههای بینالمللی روی ماه و مریخ میتوانند برای توسعه همکاریهای علمی و ایجاد اقامتگاه برای انسانها مورد بهرهبرداری قرار بگیرند؛ البته ایجاد پایگاههای مستقل توسط کشورها ممکن است منجر به بروز اختلافات مرزی و درگیریهای فرازمینی شود.
۴- تصویربرداری فراطیفی
تصویربرداری فراطیفی در واقع ثبت تصاویر و تجزیه و تحلیل آنها در طیف وسیعی از طول موجهاست و میتواند به تشخیص ترکیبات معدنی، بررسی گازهای جوی و شناسایی امکانات و زیرساختهای نظامی کمک کند. این فناوری میتواند به تحقیقات سیارهای بینالمللی و برنامهریزی برای پروژههای استخراج مشترک از منابع کمک کند، اما برای مکانیابی داراییهای کلیدی در فضا تصویربرداری طیفی میتواند به عنوان راهکار اطلاعاتی نظامی مورد استفاده قرار گیرد که عامل افزایش نگرانیهای امنیتی است.
۵- فناوریهای زیرساختی
برای ایجاد زیرساخت کلونیهای انسانی (شبیهسازی مصنوعی انسان) در ماه و مریخ، فناوریهایی همچون چاپگر سهبعدی که از مواد محلی استفاده کند، ضروری است؛ این فناوریها راهاندازی محیط زندگی فضایی و دیگر سازهها را در فضا فراهم میکند که برای ایجاد زیرساختهای فرازمینی میتواند رقابت بر سر مراکز فرود فضاپیما و منابع را افزایش دهد.
۶- خدمات پشتیبانی و تعمیرات در مدار
برای تامین سوخت، تعمیرات و پشتیبانی از ماهوارهها از مبدایی غیر از کره زمین، فناوریهایی در حال توسعه هستند. کشورها با همکاری یکدیگر در توسعه این فناوریها میتوانند به صورت بالقوه طول عمر ماهواره را افزایش داده و عوارض ناشی از حوادث مرتبط با اجرام فضایی را کاهش دهند. از طرفی فناوریهای فوق امکان به کارگیری برای انهدام و تداخل در سامانههای فضایی دیگر کشورها را نیز دارند و ظرفیت بالایی برای مناقشات جغرافیای سیاسی ایجاد میکنند.
۷- ارتباطات کوانتومی
این نوع از مخابرات نوید ارتباطی امن و با ثبات را براساس اصول مکانیک کوانتوم میدهد که همزمان برای فعالیتهای تجاری و نظامی فضایی ضروری است. مخابرات رمزنگاری شده کوانتومی در فضا میتواند از دادهها در برابر جاسوسی محافظت کند. این کار مسیری را نیز برای توسعه فناوریهای امنیتی ارتباطی فراهم میکند که برخی کشورها از راهبردهایی مانند سرقت علمی و نفوذهای سایبری و دیگر موارد استفاده خواهند کرد.
۸- فناوری ماهوارهبرهای قابل استفاده مجدد
این فناوری به رهبری شرکت اسپیسایکس و با ماهوارهبرهای فالکون، در حال باز طراحی دسترسی به فضا با کاهش هزینههای ارسال محموله به جو است که برای بسیاری از کشورها فضا را قابل دسترستر و ظرفیتی برای افزایش همکاریهای بینالمللی در پروژههای فضایی ایجاد میکند؛ همچنین این کاهش هزینه به معنی افزایش توان حضور نظامی ملل در فضاست که عاملی برای ازدحام جوی و رقابتهای راهبردی خواهد بود.
۹- منظومههای ماهوارهای
منظومه ماهوارهای به معنای ارسال هزاران ماهواره به فضاست که تاکنون توسط شرکت اسپیسایکس برای پروژه استارلینک (Starlink) و شرکت چندملیتی آمریکایی آمازون (Amazon) برای پروژه کویپر (Kuiper) اجرا شده است. منظومههای بزرگ امکان ارائه پوششی گسترده برای ارتباط و نظارت زمین را فراهم میکنند که نافع ابتکارات بشر دوستانه و تحقیقاتی بینالمللی است. با این حال شلوغی بیش از حد مدارها با منظومهها ریسک برخورد آنها را با یکدیگر و نزاع بر سر استفاده از یک مدار خاص را بین کشورها به وجود میآورد.
۱۰- آگاهی موقعیتی در فضا
فناوریهایی که به رهگیری و مدیریت تعداد روزافزون ماهوارهها و اجرام فضایی در مدار زمین کمک کنند، امری حیاتی هستند تا از تصادفات فضایی جلوگیری و سبب امنیت و پایداری عملیاتها شوند. این توانمندیهای نظارتی کاربرد ثانویه نظامی نیز داشته و میتوانند به عنوان ابزاری برای تسلط و برتری راهبردی قرار گیرند که همین امر منجر به افزایش بیاعتمادی و ترس ملل از فضا میشود.
عواقب جغرافیای سیاسی فناوریهای پیشرفته فضایی
پویایی جغرافیای سیاسی کاوشهای فضایی به طور قابل توجهی تحت تاثیر اقدامات و برنامههای کشورهای پیشرو در فضا مانند آمریکا، چین، روسیه، آژانس فضایی اروپا (ESA) و اخیرا هند شکل گرفته است. تعدادی از بازیگران بخش خصوصی نیز در این حوزه فعال بودهاند. کشورهای مختلف رویکردهای راهبردی متفاوتی نسبت به فناوری فضایی و دفاعی دارند که منعکسکننده جاهطلبیهای گستردهتر، قابلیتهای فناورانه و راهبردهای دیپلماتیک آنهاست. شرکتهای خصوصی نیز بر سیاست بینالملل تاثیر میگذارند و ساختارهای سنتی قدرت را در کاوشهای فضایی به چالش میکشند.
همزمان با کاهش منابع طبیعی زمین، فضا ذخیرهای تقریبا نامحدود از مواد معدنی و ارزشمند را بدون ایجاد آلودگی و تاثیرات اقلیمی روی زمین ارائه میدهد. اجرام آسمانی مانند ماه و سیارکها به خاطر ذخایر غنی از مواد معدنی نادر مورد توجه قرار گرفتهاند؛ به طور مثال، یکی از این مواد، هلیوم-۳ (Helium-3) است که هر تن آن حدود چهار میلیارد دلار ارزش داشته و به عنوان منبع سوختی برای راکتورهای همجوشی هستهای آینده فرض میشود.
با این حال استخراج معادن فضایی با وجود ریسکهای بالقوه بالا تحت قوانین و سیاستهای نسبتا کمی قرار دارد و هیچ تفاهمی بر سر چگونگی تعیین یا توافق بر سر مالکیت در فضا وجود ندارد. این رقابت برای دسترسی و کنترل این منابع، تنشهای جغرافیای سیاسی را افزایش خواهد داد؛ زیرا کشورها ادعاهای سرزمینی یا حقوق انحصاری خود را مطرح میکنند و مفهوم «اموال عمومی جهانی» بودن فضا که توسط معاهده فضای ماورای جو (Outer Space Treaty) تبیین شده را به چالش میکشند. منابعی مانند آب در ماه که برای زندگی و سوخت حیاتی هستند این ریسکها را بیشتر کرده و بازتابی از مناقشات جغرافیای سیاسی بر سر منابع زمینی هستند.
۱- رقابت راهبردی
کشورهایی که در توانمندیهای فضایی پیشرو باشند، معاهدات بینالمللی و حکمرانی را تحت تاثیر قرار میدهند و برتری خود را در امور دفاعی، امنیتی و منافع اقتصادی حفظ میکنند. رقابت راهبردی برای تسلط بر فضا امری ضروری برای بهبود نیروهای مسلح، علوم و قدرت اقتصادی است و شامل رقابت بر سر برتری فناورانه، ادعای سرزمینی بر مناطقی از مریخ، دنبالهدارها، ماه و کنترل مدارهای کلیدی و دیگر مجموعههای فضایی است و رقابت دولتها و شرکتهای خصوصی در مسیر حصول این موضوعات تنشزاست.
۲- نظامیسازی فضا
در قلمرو فضا یکی از مخاطرات نظامیسازی فضاست، مانند استفاده از موشک ضدماهواره ایست (ASAT) که میتواند ماهوارهها را از کار انداخته یا نابود کند و امری خطرناک است، به ویژه از آنجا که کشورهایی مانند روسیه، آمریکا و چین نیز از این سلاح خود رونمایی کردهاند و این مورد نگرانیهایی جدی در رابطه با رقابت تسلیحاتی در فضا را به وجود میآورد. ماهوارهها با ارائه امکانات ارتباطی، ناوبری و نظارتی ضرورت وجود خود را اثبات کردهاند و تلاشهایی برای حفاظت از این زیرساختهای هوایی صورت گرفته است.
در صورت از کار افتادن ماهوارههای نظامی یک کشور توانایی نقطهزنی، شناسایی و هماهنگی میدان جنگ آن کشور به شدت تضعیف میشود؛ چرا که ماهواره و امکاناتی که با خود به همراه دارد، برتری را به ارمغان آورده و تعادل قدرت جهانی را برهم میزنند. از این رو نیازمندی به قوانین و معاهدات جدید بینالمللی برای این حوزه محسوس است. این تحولات نه تنها تهدیدی برای امنیت داراییهای فضایی هستند که خطر چالشهای جغرافیای سیاسی و امنیتی را نیز افزایش میدهند و تنشزا هستند؛ از طرفی ذات دوگانه بسیاری از فناوریهای فضایی (کاربرد غیرنظامی و نظامی) بر چالش فوق در حکمرانی میافزاید و تعارضات را تشدید میکند.
۳- زیرساخت غیرنظامی و ریسکهای مالی
سامانههای بانکداری، شبکههای برق و حمل و نقل وابسته به خدمات ماهوارهای هستند. از آنجا که ماهوارهها میتوانند به عنوان ابزار جاسوسی و مراقبت به کار روند، در نتیجه میتوانند اصطکاک جغرافیای سیاسی ایجاد کنند. از کار انداختن ماهواره میتواند منجر به اختلال گسترده در امور شهروندی که با از کار افتادن سامانه موقعیتیاب جهانی (GPS) آغاز شده و به اختلال در سامانههای انتقال پول ختم شود. عواقب اقتصادی چنین اتفاقی میتواند شدید باشد و بخشهای مختلف را از ارتباطات تا خدمات اضطراری را متاثر کند که از کار افتادگی مدتدار ضرر مالی سنگین در پی دارد.
پیشنهادهای راهبردی برای بهرهبرداری حداکثری
از زمان امضای معاهده فضای خارج از جو در سال ۱۹۶۷، جامعه بینالملل پیشرفت بسیار کمی در ایجاد محدودیت بر آزمایش، ارسال و استفاده از سلاح در خارج از جو داشته است. با تغییر ماهیت کاربردی فناوریهای فضایی از ابزار علمی به سکوهای راهبردی برای مسابقات جغرافیای سیاسی و اقتصادی، ریسک تحتالشعاع قرار گرفتن مسیر پیشرفت بشری در آینده به واسطه منافع ملی تعدادی از کشورها افزایش یافته است.
برای مقابله با این چالشها و کمک به وحدت دیدگاههای جهانی در اکتشافات فضایی پیشنهادهای زیر ارائه میشود:
۱- تقویت همکاریهای دولت و بخش خصوصی
همکاریهای دولت و بخش خصوصی (PPP) در اکتشافات فضایی نه تنها عاملی برای توسعه فناورانه و اقتصادی است، بلکه نقشی اساسی در حفظ صلح و همکاریهای جهانی در فضای بیرونی ایفا میکند. همکاریهای دولت و بخش خصوصی میتواند توانمندیهای نوآورانه بخش خصوصی را ایجاد کند. معمولا در این شرایط، شرکتهای بزرگ چندملیتی که میتوانند نقش پلی را بین سازمانهای فضایی دولتی ایفا کنند، همکاریهای بینالمللی را ارتقا میدهند. این همکاری میتواند به هماهنگ کردن منافع کشورها، کاهش ظرفیت مناقشات مداری و ارضی در خارج از زمین و راهاندازی اهداف مشترک برای توسعه و استفاده از فضا منتهی شود.
اکتشافات فضایی بسیار پرهزینه و پر ریسک هستند. از طریق این نوع همکاری، مجموعههای بخشهای دولتی و خصوصی میتوانند ریسکهای عملیاتی، فنی و مالی کار را با یکدیگر تقسیم کنند. این کار حمایتهای بیشتری را نیز جلب کرده و روابط بین کشورهای عضو در این همکاریها پایدار میکند؛ همچنین دولت میتواند با ارائه مشوقهایی به بخش فضایی، تولید ماهواره، گردشگری فضایی، فعالیت معدنی سیارکی و مشاغل پیشرفته ایجاد کند. این کار به دلیل نفس سودمندی که برای طرفین دارد، کاهنده تنشهای جغرافیای سیاسی خواهد بود.
۲- بازسازی نظام تنظیمگری
چهارچوبهای حقوق بینالملل موجود (مانند معاهده فضای ماورای جو) با چالشهای فزایندهای در مواجهه با واقعیتهای معاصر کاوشهای فضایی همچون فعالیتهای تجاری فضایی و استخراج منابع، رو به رو هستند. در حالی که ما در آستانه پیشرفتهای فناورانه قابلتوجهی در فضا هستیم، با چالشهای فوری در مدیریت ترافیک فضایی، کاهش زبالههای فضایی، نظامیسازی و تخصیص طیف فرکانس مواجه هستیم. بدون توافق در به روز رسانی این قوانین ناکافی ابهامات ممکن است باقی بمانند و به درگیری منجر شوند.
این چالشها بحثهای نظارتی و جغرافیای سیاسی را برانگیخته که نیاز به دیپلماسی فعال و چهارچوبهای حقوقی به روز شده دارند تا واقعیتهای جدیدی مانند استخراج معادن فضایی، دفاع سیارهای و سامانههای رباتیک خودمختار را دربرگیرند. به روز رسانی چهارچوبهای حقوقی برای فعالیتهای جدیدی مانند گردشگری فضایی، استخراج معادن و ایستگاههای فضایی خصوصی ضروری است تا فعالیتهای فضایی منظم و مسئولانه حفظ شوند. تقویت یا ایجاد چهارچوبهای بینالمللی جدید میتواند ضامن استفاده عادلانه و صلحآمیز از این منابع باشد.
۳- سرمایهگذاریهای تحقیق و توسعه هدفمند
توجه به افزایش تراکم فعالیتهای فضایی برای حفظ محیطهای مداری امن و پایدار، حیاتی است. این شامل پیادهسازی سامانههای پیشرفته ردیابی برای مدیریت تعداد فزاینده ماهوارهها و جلوگیری از برخوردها، به ویژه با افزایش تعداد صورتهای بزرگ ماهوارهای است. تحقیقات بیشتری در مورد اثربخشی سامانههای نظارت و ردیابی فضایی مورد نیاز است. برای رسیدگی به مساله زبالههای فضایی، سرمایهگذاریها و مشوقهای دولتی، از جمله اعطای گرنت (Grant) میتواند کمککننده باشد.
گرنت به کمکهای مالی غیر قابل بازپرداخت که توسط یک طرف (اعطا کننده) به یک گیرنده اعطا میگردد. دولتها باید بودجه موسسات تحقیقاتی عمومی را افزایش دهند و نوآوری بخش خصوصی را از طریق کمکهای مالی و مشارکت با آن تشویق کنند.
۴- آموزش با اولویت علوم پایه
آموزش نیز به اندازه دیگر موارد مذکور اهمیت دارد. سرمایهگذاری در علوم پایه در تمام سطوح، به تربیت نیروی کار توانمند و ماهر میانجامد که نه تنها میتواند کار را پیش ببرد، بلکه عواقب فناوریهای فضایی را درک کند. در حالی که چالشها قابل توجه هستند، مدیریت راهبردی منابع و فناوریهای فضایی میتواند آیندهای را شکل دهد که در آن فناوری فضایی پیشرفت بشر را تقویت کند. پیامدهای راهبردی فناوریهای فضایی به شدت بر پویایی قدرت جهانی تاثیر میگذارند.
تعامل فناوریهای نوظهور با رقابتهای جغرافیای سیاسی نیازمند رویکردی متعادل است که نوآوری فناوری، دوراندیشی راهبردی و همکاری بینالمللی را در برگیرد. این رویکرد اطمینان میدهد فضا به عرصهای رقابتی و در عین حال دارای ظرفیت همکاری برای همه انسانها تبدیل شود. از طریق تلاش مداوم در ایجاد همکاری، بسط مقررات، نوآوری و آموزش کشورها میتوانند رهبری قدرتمند و پایدار را در بخش فضایی برای خود تضمین کنند.