بازگشت جوندگان فضانورد به زمین و تولد نسل جدید؛ گامی مهم در مسیر سکونت انسان در مریخ
بازگشت موفق چهار جونده آزمایشگاهی از مدار زمین و تولد نوزادان یکی از آنها، دادهای مهم در حوزه زیستشناسی فضایی به شمار میرود. این رویداد نشان میدهد سفرهای فضایی کوتاهمدت لزوما مانعی برای تداوم تولیدمثل پستانداران نیست و میتواند به پاسخ یکی از پرسشهای کلیدی درباره سکونت بلندمدت انسان در ماه و مریخ کمک کند.
چهار موش آزمایشگاهی که بهعنوان بخشی از یک ماموریت زیستی به مدار پایین زمین اعزام شده بودند، پس از بازگشت به زمین، تحت بررسیهای پزشکی قرار گرفتند. بر اساس دادههای منتشرشده، یکی از موشهای ماده پس از بازگشت، زایمان موفقی داشته و نوزادان سالمی به دنیا آورده است.
سازمان فضایی چین (CNSA) در تاریخ ۳۱اکتبر۲۰۲۵، چهار موش با شناسههای ۶، ۹۸، ۱۵۴ و ۱۸۶ را با فضاپیمای شنژو-۲۱ (Shenzhou-21) به ایستگاه فضایی تیانگونگ (Tiangong Space Station) اعزام کرد.
این جوندگان به مدت حدود دو هفته در ارتفاع تقریبی ۴۰۰ کیلومتری از سطح زمین و در شرایط بیوزنی و تحت تاثیر تابشهای کیهانی اقامت داشتند. هدف از این ماموریت، بررسی اثرات محیط فضایی بر سامانه تولیدمثل پستانداران بود.
پس از بازگشت موفق فضاپیما در تاریخ ۱۴نوامبر۲۰۲۵، یکی از موشهای ماده در ۱۰دسامبر۲۰۲۵، ۹ نوزاد زنده به دنیا آورد. از این تعداد، ۶ توله زنده ماندند که پژوهشگران این میزان را در محدوده طبیعی بقای زایمان در موشها ارزیابی کردهاند.
وانگ هونگمی (Wang Hongmei)، پژوهشگر ارشد در پژوهشگاه علوم زیستی فضایی وابسته به سازمان آکادمی علوم چین (Chinese Academy of Sciences)، اعلام میکند: «این زایمان نشان میدهد سفرهای فضایی کوتاهمدت، آسیب ساختاری به سامانه تولیدمثل پستانداران وارد نمیکند.»
در پژوهشهای پیشین، اغلب از نمونههای منجمدشده اسپرم که در فضا قرار گرفته بودند برای بارورسازی در زمین استفاده میشد، اما در این ماموریت، کل فرآیند زیستی بدن یک موجود زنده در معرض شرایط واقعی فضا قرار گرفت؛ موضوعی که دادههای ارزشمندتری در اختیار پژوهشگران قرار میدهد.
انتخاب موشها برای این آزمایش تصادفی نبوده است. این جوندگان از نظر ژنتیکی شباهت بالایی به انسان دارند، چرخه تولیدمثل سریعی دارند و واکنشهای فیزیولوژیک آنها به استرس، شباهت زیادی به پستانداران بزرگتر دارد. به همین دلیل، آنها بهعنوان مدل زیستی اصلی در آزمایشهای فضایی انتخاب میشوند.
با این حال، ماموریت بدون چالش نیز نبود. بهدلیل تغییرات پیشبینینشده در برنامه بازگشت فضاپیمای شنژو-۲۰، مدت اقامت موشها افزایش یافت و ذخایر غذایی آنها کاهش پیدا کرد. تیم مهندسی زمینی ناچار شد جیرههای اضطراری را بررسی کند.
در نهایت، پس از آزمایش چند گزینه، شیر سویا بهعنوان مناسبترین و ایمنترین منبع غذایی برای حفظ سلامت جوندگان انتخاب شد. این تصمیم نقش مهمی در تداوم ماموریت و بازگشت سالم موشها ایفا کرد.
در طول ماموریت، یک سامانه پایش مبتنی بر هوش مصنوعی بهصورت شبانهروزی رفتار، الگوهای تغذیه و چرخههای خواب موشها را تحلیل میکرد. این سامانه امکان شناسایی زودهنگام ناهنجاریها و مدیریت منابع را فراهم میساخت. همچنین محیط زیستی موشها به سامانه جریان هوای مهندسیشده مجهز بود که ذرات معلق، مو و ضایعات را جمعآوری و از آلودگی محیط جلوگیری میکرد.
پژوهشگران اکنون رشد تولهها را بهدقت زیر نظر دارند تا مشخص شود آیا تابشهای کیهانی تجربهشده توسط مادر، اثری بلندمدت بر رشد یا توان تولیدمثل نسل بعدی خواهد داشت یا خیر. نتایج این بررسیها میتواند در برنامهریزی ماموریتهای طولانیمدت انسانی به ماه و مریخ نقش تعیینکنندهای داشته باشد.
اگرچه این آزمایش بهتنهایی پاسخ همه پرسشها درباره سکونت انسان در فضا را ارائه نمیدهد، اما دادههای بهدستآمده نشان میدهد تداوم حیات پستانداران پس از سفر فضایی امکانپذیر است؛ موضوعی که یکی از پیشنیازهای اساسی برای سکونت بلندمدت انسان در سیارههای دیگر به شمار میرود.